CBAM — mehanizam kojim EU naplaćuje ugljenični otisak uvezene robe — na snazi je od početka 2026. EU kasni i sa operacionalizacijom dela prihvaćenih pravila, i sa konkretizacijom nekih od strateških opredeljenja. Ali to je razlog više da se mi kao država dobro pripremamo za Zelenu tranziciju čiji je CBAM samo vrh. Umesto toga, država čeka, ceh nečinjenja već plaća srpska privreda — i veliki izvoznici na udaru, i mali koje vlast redovno zaboravlja. Ovaj tekst objašnjava šta je CBAM, ko sve kasni i sa kakvim posledicama, i zašto je pravi odgovor kredibilna i finansirana strategija zelene industrijalizacije — jedina koja istovremeno priprema privredu i otključava novac EU i međunarodnih institucija.
CBAM
EU je daleko odmakla u svom ozelenjavanju od ostatka sveta i CBAM je logična mera kojom ona mora da zaštiti to što nastoji da postigne. Reč je o tome da zemlje EU naplaćuju jednu vrstu poreza na ugljenični otisak od svojih proizvođača; bez ove mere, proizvođači iz drugih zemalja koji takve poreze ne plaćaju em ostavljaju ugljenični otisak, em im jeftinijom robom konkurišu na sopstvenom terenu. U početnoj fazi na udaru se nalaze čelik, aluminijum, cement, đubrivo, električna energija i vodonik a u budućnosti se planira da se mehanizam proširi i na sva dobra u koja se ova roba ugrađuje, a moguće i šire. Jasno je da primena ove naplate značajno menja uslove i zaradu pod kojima oni prodaju robu u EU.
Mehanizam je dizajniran tako da se s vremenom plaća sve veći procenat cene ugljeničnog otiska koja važi na EU tržištu, pomnoženo sa visokom pretpostavljenom emisijom ugljen-dioksida po proizvodu. Trošak koji se plaća na granici može da se smanji na dva načina. Prvo, firma može da dokaže da su stvarne emisije njenog proizvoda niže od onih koje EU pretpostavlja – ali za to su joj potrebni verifikovani podaci o tim emisijama. Drugo, može da dokaže da je cena ugljenika već plaćena u Srbiji, što se potom odbija od iznosa koji se plaća EU. (U ovom slučaju se porez koji firma plaća ne umanjuje neposredno, ali omogućava zemlji domaćinu da ona, umesto EU, prikuplja prihode od ugljeničnih poreza i da ih, pretpostavlja se – ulaže u ozelenjavanje i pomoć transformaciji svoje industrije.)
Oba načina zahtevaju funkcionalne sisteme: za merenje i verifikaciju emisija od proizvoda do proizvoda, za dokumentovanje domaćeg poreza na ugljenik i njegovo povezivanje sa konkretnom robom, i na kraju, administrativni sistem i industrijsku politiku koji će taj poreski prihod usmeriti nazad u finansiranje firmi kako bi one zaista smanjile svoje emisije. Za sada su uspostavljeni samo prvi delovi ovih sistema. Izdavanje dozvola za emisije je počelo, ali verifikacija na nivou proizvoda, lanac dokazivanja o plaćanju i mehanizam industrijske politike – kao i sama industrijska politika, što je najvažnije – za recikliranje prihoda tek treba da se izgrade.
Srbija kasni, a to kašnjenje ima svoju cenu
Srpski izvoznici robe koja se „carini“ – uglavnom čelika i aluminijuma – suočavaju se sa direktnim CBAM računom koji Fiskalni savet procenjuje na oko 118 miliona evra u 2026. godini, sa tendencijom rasta na blizu 145 miliona evra do 2030. godine. Međutim, pošto sistem dokaza o plaćanju u Srbiji nije završen, firme još uvek ne mogu da traže poreski odbitak koji bi trebalo da ostvare na osnovu domaćeg poreza na ugljenik. Zbog toga umesto umanjenog iznosa, one unapred plaćaju punu cenu.
Direktnih obveznika nema mnogo: pod današnjim obuhvatom udar je koncentrisan na relativno mali broj izvoznika metala. Ali kroz lance vrednosti — jer je u njihov ugljenični otisak uračunat i onaj njihovih dobavljača — nezvanična procena PKS ide od 500 do 2.000 firmi. A dokle će se i kojom dinamikom CBAM proširiti — ka nizvodnim proizvodima od čelika i aluminijuma, pa vremenom ka svim sektorima u EU ETS-u — za sada je neizvesno, pri čemu svako proširenje širi krug pogođenih. To je i poenta: neizvesnost obuhvata je sama po sebi trošak, jer firmama otežava da planiraju.
Povrh toga, administrativni trošak dokumentovanja emisija je uglavnom fiksan, pa za malu firmu može biti veći od uštede koju bi joj to donelo. Finansiranje punog iznosa troška sve dok se ne aktiviraju poreski odbici, zajedno sa pratećom neizvesnošću, može dovesti do toga da manje firme moraju da odustanu od ugovora. Kao i kod druge papirologije, Srbija nikome ne pruža pomoć u tome.
Već smo pisali o tome kako kašnjenje u izdavanju dozvola i administrativna neizvesnost opterećuju ulaganja; isti obrazac se ponavlja i ovde. Čak je i velika firma sa svim prednostima — pristupom, kapitalom, voljom da se modernizuje — čekala više od dve godine na dozvolu da izgradi upravo onu nadogradnju koja joj je bila potrebna da izađe pripremljena pred CBAM. Manje firme jednostavno odustaju; neke su svedene na to da same postavljaju solarne panele na sopstvene krovove, samo da bi njihovi proizvodi ostali prihvatljivi evropskim kupcima — a i to moraju kroz nepotrebne administrativne prepreke i korupciju koja ih prati.
Deo kašnjenja je zaista do EU: ona je uvela naplatu od januara 2026, iako još menja pravila koja određuju šta firme duguju i kako dokazuju olakšice — poput toga kako se struja koja samo tranzitira kroz Srbiju odvaja od stvarnog srpskog izvoza, ili šta se priznaje kao dokaz da je srpski porez na ugljenik plaćen. Srbija s pravom vrši pritisak u vezi sa ovim pitanjima. Ipak, većina onoga što nedostaje je na strani Srbije i Brisel to ne blokira: nedostaje nekoliko podzakonskih akata, procedure tek treba da počnu da se primenjuju (uključujući razmenu podataka između Uprave carina i Poreske uprave), a akreditovanih verifikatora ima svega pet.
Bez strategija Srbija je bez oružja u borbi za sredstva i što bolje uslove
Ali najveći problem je što nedostaju kredibilni programi dekarbonizacije industrije – nedostaje istinsko strateško opredeljenje. CBAM je samo danas vidljivi deo ledenog brega koji čini evropska Zelena Agenda. Daleko je veća pretnja i trošak tek pred nama. On nastaje kad se srpski elektroenergetski sektor, koji se u velikoj meri oslanja na ugalj, uključi u sistem utvrđivanja cena ugljenika na nivou EU. To bi moglo da se desi već 2030. godine a pod trenutnim pretpostavkama i dokumentima, EPS bi se mogao suočiti sa troškom od oko 2 do 3 milijarde evra godišnje. Ta brojka je jednostavno neodrživa. Bez sumnje nema smisla što EU drži na papiru nešto što ili nije dovoljno jasno, ili nije moguće – ali to ne sme da Srbiji bude izgovor što zapravo pasivno odguruje od sebe istinske odluke o ubrzavanju transformacije svog elektroenergetskog sektora.
Zelena industrijska politika je prilika da konačno usvojimo – i obezbedimo sredstva za – pravu industrijsku strategiju, onu koja je i zelena i istinski produktivna. Takve, niti bilo kakve druge istinske razvojne strategije nema. Srbija se već deceniju i po ne pomera od jednog jedinog instrumenta – velikih subvencija i crvenog tepiha za velike, uglavnom strane investitore – i nema skoro nikakve funkcionalne alate kojima bi pomogla sopstvenim firmama, naročito manjim, da se modernizuju. Prava strategija bi javni novac trošila na to da privredu učini i čistijom i produktivnijom – kroz bolje procese, stvarne podatke o emisijama, jače dobavljače, prekvalifikaciju radnika – umesto da se uvek iznova oslanja na premeštanje novca iz jedne u drugu kasu.
U Vladi misle da čekaju na novac iz EU. Svakako ga i traže. Ali taj redosled poteza je pogrešan. Veća spoljna i koncesiona sredstva mogu poteći tek kada Srbija ponudi pripremljene, isplative (bankabilne) projekte i kredibilan plan – a to su upravo oni elementi planiranja koje mi nemamo. U interesu Srbije je da ne daje Evropskoj uniji izgovor za odlaganja i neaktivnost.
Sve to čini jedan povezan lanac. Priprema za taj veći trošak znači dekarbonizaciju električne energije, što podrazumeva gašenje kapaciteta na ugalj – a to se ne može kredibilno izvesti bez pravog programa pravedne tranzicije za oko 25.000 ljudi koji rade u termoenergetskom i rudarskom sektoru, i bez zaštite domaćinstava kojima su više cene energenata već sada nepriuštive. Posmatrane odvojeno, svaka od ovih stavki postaje razlog za odlaganje; sabrane u jedan plan – transformacija energetike, tranzicija radne snage i zaštita domaćinstava – postaju upravo ona vrsta kredibilnog, isplativog programa koji privlači finansiranje EU, međunarodnih finansijskih institucija i drugih partnera. Strategija nije samo način na koji se Srbija dekarbonizuje; ona je način na koji Srbija otključava novac da bi to uradila.
Ništa od toga ne opstaje bez one jedne stvari koju je najteže propisati: profesionalne i odgovorne uprave koja strategiju održava finansiranom, poštovanom i živom i posle „sledećih izbora“. Na to još čekamo — nadamo se, ne zadugo.
Koje korake Srbija treba da preduzme
Prioritet
Šta Srbija treba da uradi — i zašto je to važno
Omogućiti da se srpska plaćanja ugljenika uračunaju u račun EU
Završiti pravilnike, dokaze o plaćanju, šablone za proizvode i razmenu podataka između Carine i Poreske uprave kako bi domaći porez zaista umanjio ono što firme duguju EU – što je i bio glavni smisao plaćanja poreza kod kuće.
Učiniti podršku dekarbonizaciji vidljivom u budžetu za 2027. godinu
Kreirati jasne budžetske linije za dekarbonizaciju poreskih obveznika i za grupe koje zakon o porezu izostavlja (domaćinstva, opštine, dobavljači, pravedna tranzicija). Namenski fond procenjivati samo ako je transparentan i disciplinovan.
Izgraditi kapacitete firmi i dobavljača
Pretvoriti postojeću mapu puta za MSP (mala i srednja preduzeća) u jedan stvarni praktični proces – dijagnostika, revizija, MRV alati (za monitoring, izveštavanje i verifikaciju), priprema projekata, finansiranje, verifikacija, dokumentacija za kupce – povezujući RAS, PKS, Fond za inovacije, banke i međunarodne finansijske institucije.
Pripremiti elektroenergetski sektor i mapu puta za pregovore sa EU
Planirati odgovor na veliki trošak koji se nazire: spajanje tržišta, dekarbonizaciju EPS-a, tarife, zaštitu domaćinstava i uslove koje će Srbija tražiti od EU. Izuzeće iz Člana 2(7) tretirati kao zahtevno, a ne kao nešto što se podrazumeva.
Učiniti pripremu projekata i fiskalni rizik javnih preduzeća transparentnim
Objaviti stvarne planove projekata sa statusom dokumentacije, imovinsko-pravnim rešenjima, revizijama troškova, finansiranjem i izloženošću garancijama – jer loša priprema je ono što zapravo blokira priliv novca.
Pretvoriti rokove za napuštanje uglja u lokalne planove
Zameniti daleku 2050. godinu konkretnim fazama za elektrane i rudnike, mapiranjem radne snage, prenamenom zemljišta i finansiranjem regiona, kako bi ljudi zapravo mogli da planiraju oko toga.
Zaštititi radnike i domaćinstva
Usvojiti definiciju zelenih poslova, objavljivati godišnji napredak o pravednoj tranziciji, uvesti tranzicione vaučere i povezati reformu tarifa i ugljenika sa ciljanom podrškom domaćinstvima.
Izgraditi nacionalni okvir za eko-industrijske parkove
Tretirati industrijske zone kao zajedničku niskougljeničnu infrastrukturu – što donosi jeftiniju dekarbonizaciju za MSP – uz otvoren pristup i disciplinu državne pomoći, a ne kao pakete fiskalnih privilegija.
CBAM and Serbia’s Green Industrial Transition: What It Is, Who is Running Late, and Who Is Footing the Bill
The Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM)—the EU’s tool for pricing the carbon footprint of imported goods—has been in effect since the beginning of 2026. The EU itself is lagging behind both in rolling out some of its adopted rules and in fleshing out certain strategic commitments. All the more reason for us, as a country, to properly prepare for the Green Transition, of which CBAM is just the tip of the iceberg. Instead, the state is dragging its feet, and the Serbian economy is already paying the price of inaction—both the hard-hit major exporters and the small businesses that the authorities routinely leave behind. This text explains what CBAM is, who is falling behind and with what consequences, and why the right response is a credible, fully funded green industrialization strategy—the only one that can simultaneously prepare the economy and unlock funding from the EU and international institutions.
CBAM
The EU is far further along in its green transition than the rest of the world, and CBAM is a logical measure to protect what it is trying to achieve. Essentially, EU countries levy a type of carbon footprint tax on their own manufacturers; without this mechanism, producers from other countries who don’t pay such taxes both build their larger carbon footprint into the EU’s consumption and undercut EU companies with cheaper goods on their own home turf. In the initial phase, steel, aluminum, cement, fertilizer, electricity, and hydrogen are the first in line, but the plan is to eventually extend the mechanism to all goods containing these materials, and potentially even further. Clearly, implementing this levy significantly shifts the goalposts and changes the profit margins for selling goods into the EU.
The mechanism is designed so that, over time, companies pay an increasing percentage of the carbon price applicable on the EU market, multiplied by a high assumed level of CO2 emissions per product. The cost paid at the border can be reduced in two ways. First, a company can prove that the actual emissions of its product are lower than the EU assumes—but to do that, it needs verified emissions data. Second, it can prove that a carbon price has already been paid in Serbia, which is then deducted from the amount owed to the EU. (In this case, the tax the company pays is not directly reduced, but it allows the host country, rather than the EU, to collect the carbon tax revenues and—presumably—reinvest them in greening and supporting the transformation of its own industry.)
Both pathways require functional systems: for measuring and verifying emissions on a product-by-product basis, for documenting domestic carbon taxes and linking them to specific goods, and finally, an administrative setup and industrial policy that will funnel that tax revenue back into funding companies so they can actually cut their emissions. So far, only the initial components of these systems are in place. Emission permitting has begun, but product-level verification, the chain of custody for proof of payment, and the industrial policy mechanism—as well as the industrial policy itself, which is most important—for recycling these revenues have yet to be built.
Serbia is Running Late, and that Delay Comes with a Price Tag
Serbian exporters of goods subject to this “carbon tariff”—mostly steel and aluminum—are facing a direct CBAM bill that the Fiscal Council estimates at around €118 million in 2026, with a trend rising to nearly €145 million by 2030. However, because Serbia’s proof-of-payment system is incomplete, firms cannot yet claim the tax deductions they should be entitled to due to the paid domestic carbon tax. As a result, instead of a reduced amount, they are paying the full price upfront.
There aren’t many direct taxpayers: under current scope, the blow in Serbia is concentrated on a relatively small number of metal exporters. But through supply chains—since the carbon footprint of their suppliers is factored into theirs—unofficial estimates by the Serbian Chamber of Commerce (PKS) range from 500 to 2,000 affected firms. And just how far and how fast CBAM will expand—downstream to steel and aluminum products, and eventually to all sectors under the EU ETS—remains uncertain for now, with every expansion widening the circle of those affected. That is precisely the point: the uncertainty of the scope is a cost in itself, making it difficult for businesses to plan ahead.
On top of that, the administrative cost of documenting emissions is largely a fixed cost. In relative terms, for a small firm it can become huge, and outweigh the savings it brings. Financing the full cost until tax deductions kick in, compounded by the accompanying uncertainty, could force smaller firms to walk away from contracts. As with other paperwork, Serbia provides no assistance to anyone in this regard.
We have already written about how delays in issuing permits and administrative uncertainty weigh down investments; the same pattern is repeating itself here. Even a large corporation with every advantage—access, capital, and the willingness to modernize—waited more than two years for a permit to build the exact upgrade it needed to face CBAM prepared. Smaller firms are simply throwing in the towel. Many of CEVES’ SME100 exporters have installed solar panels on their own roofs to keep their products acceptable to European buyers. They are not liable under CBAM, but their clients pay EU carbon charges and want to minimize them. Well, and even that requires wading through unnecessary red tape and the corruption that is increasingly accompanying it.
Part of the delay is indeed down to the EU: it introduced the levy as of January 2026, even though it is still moving the goalposts on the rules that determine what firms owe and how they prove exemptions—such as how electricity merely transiting through Serbia is separated from actual Serbian exports, or what counts as proof that the Serbian carbon tax has been paid. Serbia is rightfully pushing back on these issues. However, much of what is missing is on the Serbian side, and Brussels is not blocking it: a few bylaws are lacking, procedures have yet to be implemented (including data exchange between the Customs Administration and the Tax Administration), and there are only five accredited verifiers.
Without a Strategy, Serbia is Unarmed in the Fight for Funds and Better Terms
The biggest gap, however, is the lack of credible industrial decarbonization programs—the lack of a genuine strategic commitment. CBAM is just the visible tip of the European Green Agenda iceberg today. A far greater threat and cost lies ahead. It will arrive when the Serbian power sector, which relies heavily on coal, is integrated into the EU-level carbon pricing system. This could happen as early as 2030, and under current assumptions and documents, EPS (Elektroprivreda Srbije) could face costs of around €2 to €3 billion annually. That figure is simply unsustainable. Granted, it makes no sense for the EU to keep something on paper that is either unclear or impossible—but that must not be an excuse for Serbia to passively kick the can down the road on making real decisions about accelerating the transformation of its power sector.
A green industrial policy is an opportunity to finally adopt—and secure funding for—a real industrial strategy, one that is both green and genuinely productive. No such strategy, nor any other true development strategy, exists. For a decade and a half, Serbia has not budged from a single instrument—massive subsidies and a red carpet for big, mostly foreign investors—and has next to no functional tools to help its own firms, especially smaller ones, modernize. A real strategy would spend public money on making the economy both cleaner and more productive—through better processes, hard data on emissions, stronger suppliers, and retraining workers—instead of repeatedly relying on shifting money from one pocket to another.
The government thinks they are waiting for EU money. They are certainly asking for it. But that order of operations is wrong. Larger external and concessional funds can only flow once Serbia puts forward shelf-ready, bankable projects and a credible plan—and those planning elements are exactly what we lack. It is in Serbia’s interest not to give the European Union an excuse for delays and inaction.
It all forms a connected chain. Preparing for that larger cost means decarbonizing electricity, which implies phasing out coal capacity—and that cannot be credibly achieved without a genuine just transition program for the roughly 25,000 people working in the thermal power and mining sectors, and without protecting households for whom higher energy prices are already unaffordable. Viewed in isolation, each of these items becomes a reason to delay; brought together into a single plan—energy transformation, workforce transition, and household protection—they become exactly the kind of credible, bankable program that attracts funding from the EU, international financial institutions, and other partners. A strategy is not just how Serbia decarbonizes; it is how Serbia unlocks the money to do it.
None of this can be built, nor be meaningful and credible without the one thing that cannot just be “regulated”: a professional and accountable, i.e. truly independent administration that keeps the strategy funded, respected, and alive well past the “next election.” We are still waiting for that—hopefully, not for long.
What Steps Serbia Needs to Take
Priority
What Serbia needs to do — and why it matters
Allow Serbian carbon payments to count toward the EU bill
Finalize rulebooks, proof of payment, product templates, and data exchange between Customs and the Tax Administration so that the domestic tax actually offsets what firms owe the EU—which was the main point of paying tax at home in the first place.
Make decarbonization support visible in the 2027 budget
Create clear budget lines for the decarbonization of taxpayers and for groups left out by the tax law (households, municipalities, suppliers, just transition). Assess dedicated funds only if they are transparent and disciplined.
Build the capacity of firms and suppliers
Turn the existing SME roadmap into an actual practical pipeline—diagnostics, auditing, MRV tools (monitoring, reporting, verification), project preparation, financing, verification, and customer documentation—by connecting RAS, PKS, the Innovation Fund, banks, and IFIs.
Prepare the power sector and a roadmap for negotiations with the EU
Plan a response to the massive cost looming on the horizon: market coupling, EPS decarbonization, tariffs, household protection, and the terms Serbia will demand from the EU. Treat the Article 2(7) exemption as a demanding requirement, not a given.
Make project preparation and SOE fiscal risk transparent
Publish actual project pipelines with documentation status, land-title resolutions, cost audits, financing, and exposure to guarantees—because poor preparation is what is actually blocking the flow of money.
Turn coal phase-out deadlines into local plans
Replace the distant year of 2050 with concrete phases for power plants and mines, workforce mapping, land repurposing, and regional funding, so that people can actually plan their lives around it.
Protect workers and households
Adopt a definition for green jobs, publish annual progress on the just transition, introduce transition vouchers, and link tariff and carbon reforms to targeted support for households.
Build a national framework for eco-industrial parks
Treat industrial zones as shared low-carbon infrastructure—which brings cheaper decarbonization for SMEs—with open access and state-aid discipline, rather than as packages of fiscal privileges.
Analiza CEVES-a pokazuje da je upravljanje tekućom budžetskom rezervom u Srbiji izrazito netransparentno. U užem obuhvatu od oko 8 milijardi dinara sredstava neposredno raspoređenih iz tekuće budžetske rezerve, čak 72% sredstava raspoređeno je preko Generalnog sekretarijata Vlade, dok za više od polovine stavki nije moguće utvrditi ni kom budžetskom programu pripadaju.
Srbija će CBAM test možda i položiti, ali je od prave zelene industrijske politike i dalje daleko. Regulativa koja se odnosi na CBAM i domaću cenu ugljenika usvaja se, iako u rokovima koji su za kompanije veoma napeti. Najveći deo potrebnog okvira već postoji, ali pojedina podzakonska rešenja i praktične procedure i dalje nedostaju. Kratkoročno, najveći problem biće verifikacija podataka koje kompanije dostavljaju EU kupcima i deklarantima. Dugoročno, ključni izazovi su nedovoljno razvijena (zelena) industrijska politika i neuverljiv tempo energetske tranzicije, dok se mogućnost uključivanja EPS-a u sistem ekvivalentan EU ETS-u nadvija kao velika horizontalna pretnja privredi, domaćinstvima i javnim finansijama.
